Cmentarze w regionie

tytul stawieŻuławskie cmentarze często otoczone są aurą tajemniczości , czasem mam wrażenie,
że towarzyszy im jakaś magia. Takie odczucia miałam w szczególności na początku mojej przygody z Żuławami, gdy dopiero zaczynałam poznawać region. Ilekroć odwiedzałam kolejny stary, żuławski cmentarz, miałam wrażenie, że przenoszę się do innego wymiaru.

 _________________________________________________________________________

Rozgart - cmentarz  wielowyznaniowy

Rozgart – cmentarz wielowyznaniowy

Cmentarze na Żuławach

Stare żuławskie cmentarze odnaleźć można w różnych miejscach. Jedne zlokalizowane są przy średniowiecznych kościołach (do dzisiaj czynne), inne wewnątrz świątyń (w kościołach chowano najważniejszych mieszkańców), a jeszcze inne stanowią osobną nekropolię, często oddaloną od zabudowań wiejskich.

Cmentarz mennonicki w Szaleńcu

Cmentarz mennonicki
w Szaleńcu

Ostatnimi laty bardzo popularny jest temat cmentarzy mennnonickich, czyli odłamu anabaptystów z Niderlandów, którzy kiedyś sprowadzili się na Żuławy i długi czas zamieszkiwali te ziemie (wraz
z innymi mieszkańcami, tworząc wielokulturowy region). Wątek mennonitów potrafi uwieść, w szczególności osoby, które dopiero zaczynają poznawać Żuławy, jednak należy pamiętać, że mennonici nie byli jedynymi mieszkańcami Żuław – byli w mniejszości, dlatego też nie wszystkie cmentarze są pomennonickie. Często nekropolie są wielowyznaniowe, zanim mennonici otrzymali pozwolenie na zakładanie własnych miejsc pochówku, grzebano ich na innych cmentarzach.

Pokaz slajdów wymaga JavaScript.

Formy nagrobne

Na Żuławach znaleźć można różne formy nagrobków. Wiele z nich zapożyczono ze starożytności.

W Jegłowniku - cmentarz przykościelny

W Jegłowniku
– cmentarz przykościelny

Do tych najbardziej charakterystycznych i przykuwających uwagę zaliczyć należy:

  • Stele – czyli pionowo ustawione płyty kamienne (zdarzały się także drewniane). Z czasem stele zyskały liczne elementy dekoracyjne.
  • Cippusy – to niewielkie prostopadłościany z umiejscowioną na nich wazą lub urną.
  • Kamienie polne – to najstarsza forma nagrobna. Kamień polny posiadał wyrytą inskrypcję, czasem też daty i gmerki, a nawet elementy dekoracyjne.
  • Płyty nagrobne – wmurowywane w posadzkę kościoła czy też ścianę – tak chowano najważniejszych mieszkańców.
  • Przedstawienia figuralne – postacie płaczek, aniołów – obecnie te formy nagrobne są rzadko spotykane w regionie
  • Krzyże – drewniane, metalowe, żeliwne, kamienne
  • Ułamane kolumny i pnie

Pokaz slajdów wymaga JavaScript.

Szaleniec

Szaleniec

Symbolika elementów dekoracyjnych na stelach

Jak podaje Jerzy Domino, sama forma nagrobka i użyty materiał miały znaczenie. „Krzyż czy stela drewniana oznaczała drzewo życia wiecznego, kamień – wieczność, moc, trwałość, a żelazo lub stal – solidność, trwałość moc. Antykizująca forma nagrobka – stela, cippus, poprzez odwołanie się do takich właśnie kształtów podkreślały ponadczasowość, wieczność pośmiertnego trwania”.

Oczywiście najciekawszą formą nagrobków są stele, które, poprzez liczne dekoracje,  są nośnikiem wielu symboli. Ponownie posłużę się opracowaniem Jerzego Domino, w którym opisuje on znaczenie wybranych symboli.

  • Akant – występuję najczęściej. Ten antyczny motyw nadawał nagrobkom szlachetnego charakteru. Podkreślał rangę społeczną zmarłego
  • Bluszcz – symbolizował żałobę i nieśmiertelność (roślina trudna do usunięcia, odradzająca się)
  • Czaszka – symbol śmierci, doczesne znaczenie grobu i nieuniknionego losu
  • Gwiazdy – to Niebo, Zbawienie, dusza zmarłego.
  • Zgaszona pochodnia – zgasłe życie
  • Korona – dostąpienie Królestwa Niebieskiego
  • Kotwica – nadzieja na Zmartwychwstanie
  • Krzyż – podkreślenie wiary zmarłego
  • Kwiat – symbol życia, kobiety
  • Meander – kręta droga, lub rzeka – w odniesieniu do życia ludzkiego, w którym przewodnikiem jest jedynie Krzyż prowadzący do Zbawienia.
  • Medalion – chwała, tryumf życia zmarłej osoby
  • Motyl – krótkie życie ludzkie, ale taż ulatująca dusza
  • Oko opatrzności – symbolizuje Boga Ojca
  • Palma – ukoronowanie życia, chwała zmarłej osoby
  • Serce –  żarliwa miłość i wiara
  • Słońce – unaocznienie Chwały, promiennej przyszłości Życia Wiecznego. Symbolizuje też nastanie nowego dnia – w znaczeniu nowego Życia, nadziei na Zmartwychwstanie.
  • Wąż – symbol śmierci i wieczności
  • Wieniec – symbol pochwały życia zmarłego

Pokaz slajdów wymaga JavaScript.

Wyjątkowe pochówki

Praktycznie na każdym cmentarzu można znaleźć jakieś nietypowe nagrobki, takie które swym wyglądem wyróżniają się, zapadają w pamięć, albo też takie, z którymi wiąże się ciekawa historia. Za każdym razem można odkryć coś nowego. Dlatego proszę nie traktować tego wpisu jak temat zamknięty, gdyż tak naprawdę każdy byłby w stanie opisać interesującą historię związaną czasem nawet z najmniej pozornym nagrobkiem.

Ossarium w Bystrzu

Ossarium w Bystrzu

Oto tylko kilka z ciekawszych:

  • Ossarium w Bystrzu– takich obiektów w Polsce zachowało się bardzo mało! Zabytkowe gotyckie ossarium, z częściowo zachowanymi freskami (w fatalnym stanie) znajduje się na terenie dawnego cmentarza ewangelickiego, po którym zostało tylko kilka bardzo zaniedbanych nagrobków.
  • Grób niemieckiego żołnierza, co nie chciał spalić kościoła w Ostaszewie – podobno gdy oficer SS wydał rozkaz podpalenia kościoła, niemiecki żołnierz odmówił, przez co został za karę rozstrzelany. Jego grób znajduje się przy ruinach kościoła. Podobno również zginął żołnierz, który rozkaz wykonał, ale zmarł on na skutek nieumiejętnego podpalenia kościoła – spalił się w podłożonym przez siebie ogniu.
  • Na cmentarzu mennonickim w Stogach można znaleźć bardzo wiele interesujących nagrobków: mogiłę z militarnym motywem, drewnianą  tablicę, która teraz wygląda jak zwykłe deski, a kiedyś upamiętniała miejsce pochówku, wielki kamień pod którym spoczywa Fritz Wiebe – Sturmfuhrer z oddziałów SS., nagrobek z którego wyrasta pokaźne drzewo, nagrobek ozdobiony kurtyną (jak w teatrze).
  • W Fiszewie, na cmentarzu mennonicko-ewangelickim znajduje nagrobek „wrośnięty”
    w drzewo  – roślina otula stelę podobno matki i dziecka.
  • Orłowskie Pole – na cmentarzu znajduje się nagrobek Piotra Stobbe (oraz jego żony) – założyciela firmy produkującej znaną i popularną w Wolnym Mieście Gdańsku wódkę jałowcówkę:  Machandel.
  • Tuja – na przykościelnym cmentarzu, a raczej tuż pod ścianą świątyni, bo z cmentarza niewiele zostało, znaleźć można nagrobki mchem pisane – zajrzyjcie do galerii.
  • Jegłownik – tutejsze nagrobki figuralne zapadają w pamięć nie tylko ze względu na swą urodę ale także na unikatowość – na Żuławach ciężko już odnaleźć takie nagrobki!
  • Cmentarz w Stawcu, uznawany za romantyczny i jednej z najpiękniejszych na Żuławach, także związany jest z ciekawą i wzruszającą historią. Znana przewodniczka, Katarzyna Czaykowska, często oprowadza po Żuławach grupy rodzin dawnych mieszkańców tych ziem – praktycznie zawsze zatrzymują się na cmentarzach i szukają swych przodków. I to właśnie w Stawcu jest stela, o której Pani Kasia mówi bardzo ciepło i czule. Dlaczego? Przeczytajcie poniżej wypowiedź Pani Kasi:
Pani Katarzyna Czaykowska na cmentarzu w Stawcu

Pani Katarzyna Czaykowska na cmentarzu w Stawcu

„Na cmentarz – pięknie wykoszony i zarośnięty niezapominajkami weszliśmy wszyscy. Oni z nadzieją, ja ze sceptycyzmem. W końcu wszyscy wiemy doskonale jak były (a w wielu wypadkach nadal są) traktowane „obce” cmentarze. Byłam przekonana, że jedyne, co znajdzie pani B. to wspomnienie z rodzinnych pogrzebów w dzieciństwie.
(…) Na dźwięk jednego z najpopularniejszych nazwisk mennonickich, coś mi zadźwięczało w pamięci… Bez przekonania skierowałam się ku południowej części cmentarza ku paru stelom, stojącym w grupie. Bez przekonania także zawołałam całe towarzystwo. Jako, że nazwisko popularne, byłam przekonana, że jak to często bywa, powiedzą, że to nie ci… A tymczasem, idąc w moim kierunku, pani B. zapytała, czy jest tam Catharina z domu E.
No i tak właśnie „stoi mapisane” na nagrobku.
Pani B. podbiegła niczym młódka, spojrzała na stelę, dotknęła jej z niedowierzaniem, po czym nagle zażądała tabletek na serce. Jej syn pędem pognał do samochodu, wróciwszy z całą saszetką medykamentów, trzęsącymi się rękoma podał matce to, co niezbędne.
Pani B. przysiadła na ułomku nagrobka w sąsiedztwie steli. I zamilkła na długa chwilę wpatrując się w tę odnalezioną stelę. Kiedy podeszliśmy bliżej, nie chcąc mącić jej spokoju, ujrzeliśmy, że płacze.
I tak ten dzień zapamiętałam: bezgłośny płacz starej kobiety siedzącej na kamieniu, błękitem niezapominajek dokoła, majowa zieleń liści prześwietlona słońcem, kosy szalejące w konarach, pszczoły „grające” w kwiatach. I cisza… Bo żadne z nas nie miało odwagi się odezwać.
Po chwili pani B. wstała (nie bez naszej pomocy) i orzekła, że właśnie zamknęła rozdział swojego życia. Znalazła grób swoich pra…

Pokaz slajdów wymaga JavaScript.

_________________________________________________________________________

Źródła:
Wywiad z Panią Katarzyną Czaykowską
Jerzy Domino, „Symbolika na żuławskich cmentarzach”, Poradnik dobrych praktyk ochrony żuławskich zabytków, wydawca Gmina Cedry Wielkie oraz Klub Nowodworski, Cedry Wielkie 2009.

Reklamy

6 thoughts on “Cmentarze w regionie

  1. Pingback: Sentymentalne poszukiwania z mennonitami – wywiad: Katarzyna Czaykowska |

  2. Pingback: Żuławy dla początkujących – wizytówki regionu | Kochamy Żuławy

Skomentuj

Wprowadź swoje dane lub kliknij jedną z tych ikon, aby się zalogować:

Logo WordPress.com

Komentujesz korzystając z konta WordPress.com. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie z Twittera

Komentujesz korzystając z konta Twitter. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Facebooku

Komentujesz korzystając z konta Facebook. Wyloguj / Zmień )

Zdjęcie na Google+

Komentujesz korzystając z konta Google+. Wyloguj / Zmień )

Connecting to %s